بایگانی

۲۴ مرداد ۱۳۹۸

تأملی دربارۀ روش استعلایی جدید امانوئل کانت

محمدرضا واعظ‌ شهرستانی

فیلسوفانی همچون دکارت، لاک و هیوم شناخت(معرفت) را رابطۀ میان ذهن و واقعیت در قالب  «تجربه» می‌دانستند. برای مثال لاک بر اساس این جملۀ معروفش که”حواس در ابتدا در ایده‌های[۲] مشخصی قرار می‌گیرد”[۳]، بر این باور بود که ساختار ذهن ما به‌گونه‌ای است که جهان را همانگونه که ادامه…

۱۸ مرداد ۱۳۹۸

شریعتی و حج

سیدجواد رفیعی

حج همچون امامت، انتظار، عاشورا و شهادت یکی از چند موضوعی است که دکتر شریعتی آن را از اسلام برگرفته و پروژۀ فکری خود را به تمسک بر آن به پیش برده ، گسترش داده و عمق بخشیده است. حداقل دو جلد از مجموعه آثار سی و چند ادامه…

۱۰ مرداد ۱۳۹۸

محمد، قرآن، اسلام و مسلمانان در «حدیث دیگران»؛ گزارش یوحنا دمشقی

حسن یوسفی اشکوری

درآمد خوانندگان سلسله مقالات «جستارهایی در تاریخ هفتاد سال نخست اسلام» به یاد دارند که در سال گذشته نوشتار بلندی با عنوان «پیامبر و خلفای نخستین در حدیث دیگران» در «زیتون» انتشار یافت و اندکی بعد در کنار دیگر مقالات آن جستارها، در جلد دوم کتابی با همین ادامه…

۱۰ مرداد ۱۳۹۸

ایرانیت و اسلامیت در گفت‌وگو با سروش دباغ

روشنفکران دینی عَرَب‌زده نیستند

زیتون– کاهش کنش متشرعانه و افزایش رشد بی‌دینی یا تحول سبک دینداری در جامعۀ ایران به‌ویژه در اقشار جوان این جامعه در دهۀ اخیر، با رشد گرایش‌های ملی‌گرایانه و مهین‌دوستانه همراه بوده است. در این ملی‌گرایی و میهن‌دوستی، توجه به ایران قبل از اسلام نقش ویژه‌ای دارد. این‌که چطور می‌توان ادامه…

۰۲ مرداد ۱۳۹۸

شمه‌‏ای در باب تفاوت خون‌بهای زن و مرد

صالح طباطبایی

یکی از مسائلی که در دوران نوین، دربارۀ نظام حقوقی اسلام پیش کشیده شده موضوع نابرابری خون‌بها و دیۀ زن و مرد است. در زمانه‌ای که برابری حقوق اساسی زن و مرد به یکی از آرمان‌های جوامع پیشرفته تبدیل شده است، طرح چنین موضوعی دور از انتظار نیست. ادامه…

۰۲ مرداد ۱۳۹۸

تمرینی برای همزیستیِ مسالمت‌آمیز

محمدرضا واعظ شهرستانی

امروزه با ظهور پدیده‌های تکنولوژیکی همچون رسانه‌های اجتماعی که موجب افزایش سرعت و سهولت تبادل اطلاعات شده‌اند، افرادی که دانش و توانایی سفسطه کردن و  بازی با لغات و مفاهیم را دارند به راحتی می توانند به اذهان عمومی در راستای مقاصدشان جهت‌دهند. در این رهگذر می توان ادامه…

۲۷ تیر ۱۳۹۸

«خدا را در دل اندازش»؛ جستاری در مفهوم «نیت» در نظام اخلاقی امام غزالی

احسان ابراهیمی

سخن گفتن از غزالی و فلسفه اخلاقش، براستی امری سهل الممتنع است. از آن جهت که آثار فراوانی هم از او و هم شرحهای بسیاری از آثارش در دسترس است، آسان نمود است، اما از آن جهت که غزالی میراث دار سنتهای گونه گونی است که بدانها دلبستگی ادامه…

۲۰ تیر ۱۳۹۸

دولتمردان در ایران و مفهوم امنیت‌ ملّی

ابوالفضل مظلوم‌زاده

غالب دولتمردان، سیاستمداران و گروه‌های حامی در ایران با تقلیل مفهوم «امنیت‌ملّی» به بُعد نظامی و تهدیدهای خارجی، افکار عمومی را از دیگر جنبه‌های مهّم و برجسته‌ی آن منحرف می‌کنند. ارتباط‌دادن صرف مباحث امنیتی به متغیرهای بیرونی، در بهترین حالت علاوه بر مصرف ایده‌ئولوژیک، نشانه‌های خطرناک برای امنیت ادامه…

۱۲ تیر ۱۳۹۸

نظریه رؤیاهای رسولانه و مسئله اعتبار و معنای متن

محسن آرمین

چکیده: در این نوشتار کوشیده‌ایم نشان دهیم ۰اولاً؛ بر اساس نظریه رؤیاهای رسولانه قرآن از سه بخش تشکیل شده است:‌ ۱- روایت پیامبر از رؤیاهای خویش که می‌پذیریم روایت‌های صادقانه‌‌ای است. ۲-تعبیر پیامبر از رؤیاهای خویش که معلوم نیست صادق و مصون از خطا باشد. ۳-احکام و تجویزها ادامه…

۱۲ تیر ۱۳۹۸

گاه در سایه نشسته است (۲): واکاوی «مرگ» در آثار سپهری

سروش دباغ

به موضوع «مرگ‌آگاهی» و تبیین این نگاه سپهری رسیدیم که حال که ما رونده به سمت نیستی هستیم و تفطنی به نیستی و زوال خود داریم، این آگاهی و تفطن چه آثار و نتایجی می تواند داشته باشد و انسان مرگ‌آگاه چه تفاوتی با انسان غیر مرگ‌آگاه دارد؟ ادامه…

۰۹ تیر ۱۳۹۸

چالش‌های تاریخ‌نگاری دین

حسن یوسفی‌ اشکوری

درآمد اول بگویم که من هم از گذشته‌ها (حتی از دوران نوجوانی) به تاریخ و موضوعات تاریخی علاقه‌مند بوده ام و هم بعدها به طور متمرکز روی تاریخ اسلام کار کرده و چند سالی نیز در دانشگاه تاریخ اسلام تدریس کرده و مقالات متعددی در دایره المعارف بزرگ اسلامی ادامه…

۲۸ خرداد ۱۳۹۸

امانوئل کانت؛ فیلسوفی ایده‌آلیست یا رئالیست؟

محمدرضا واعظ‌‌شهرستانی

امانوئل کانت(۱۷۲۴-۱۸۰۴) همواره در مورد نوسانی که به طور دائم میان جزم اندیشی لایب‌نیتسی[۲]  و شک‌گرایی هیومی[۳] تا آن زمان وجود داشت، ابراز نگرانی می‌کرد.  از نظر کانت، متافیزیک  تا  آن زمان در تاریکی در پی یافتن پاسخ بوده است و از این  وضعیت بدتر اینکه در  این ادامه…

۲۳ خرداد ۱۳۹۸

پیامبر و پیغام سروش؛ غیاب غیب و منطق استثنا

مهدی جامی

(قسمت دوم و نهایی) ۱.  در «وحی بیداری» ما با نظامی از جهان روبرو می‌شویم که معرفت آن موضوع میراثی ۱۴۰۰ ساله است. این جهان ملکوت دارد. عالم غیب دارد. فرشتگان دارد. هدایت دارد. خدایی همه جایی دارد که ظاهر و باطن هر چیز است. همه از اویند ادامه…

۲۰ خرداد ۱۳۹۸

گاه در سایه نشسته است (۱)؛ واکاوی مرگ در آثار سپهری

سروش دباغ

در این فصل مایلم به موضوع «مرگ» بپردازم. سپهری، به گواهی هشت‌ کتاب، شاعری مرگ اندیش بود و در این باب تاملات بسیار کرده بود. مقوله مرگ از موضوعات اگزیستانسیلی است که همه ما آدمیان با آن آشناییم.[۱] شاید قصه مرگ مهم‌ترین و ملموس‌ ترین مقوله ای باشد ادامه…

۱۵ خرداد ۱۳۹۸

پیامبر و پیغامِ سروش؛ آیا قرآن را می‌توان به خواب‌نامه فروکاست؟

مهدی جامی

دکتر عبدالکریم سروش در سال‌های اخیر بحثی را آغاز کرده که نهایتا در قالب کتابی اینک در دسترس عموم است: کلام محمد، رویای محمد (انتشارات صقراط، ۱۳۹۷). من تا زمان خواندن این کتاب تصور مبهمی از بحث‌های ایشان داشتم و فکر می‌کردم بیشتر تفننی در مباحث قرآنی است، ادامه…

۰۱ خرداد ۱۳۹۸

حرمت نکاح قبل از بلوغ

سید علی‌اصغر غروی

چکیده: چگونه فقهاء ما، با استناد به روایات مجعول فتوی می‌دهند که ولیّ صغیر می‌تواند او را به نکاح دیگری درآورد، بدون رضاء و اذن او. و تازه صغیر وقتی به سن بلوغ برسد، اختیار نسخ چنین نکاحی را ندارد، درحالیکه وضع دوران جاهلی در میان قریش اینگونه نبوده ادامه…

۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۸

خیابان در رژیم‌های غیر دموکراتیک چگونه عمل می‌کند؟

خیابان و ایمان به سیاست

زیتون–ابوالفضل مظلوم‌زاده: اعتراض‌های چند هزار نفری مردم که در خیابان‌های رژیم‌های غیردموکراتیک اتفاق می‌افتد، بیش‌از آن‌که تصویری از قربانی‌شدگان سرکوب باشد، نتیجه‌ی سرکوب است. اما در مقابل، به تعبیر فوکو، «هرجا که سرکوب باشد، مقاومت نیز وجود دارد.» افرادی که امکان بازنمایی خود در بستر گفتمان مسلّط را از ادامه…

۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۸

قلبِ حقیقت آبی است

سروش دباغ

در ادامه بحثی که در فصل گذشته آغاز نمودم، مایلم در باب مفهوم «هیچ» به نکته‌ای اشارت نمایم. همان گونه که در فصول پیشین به تفضیل توضیح دادم، سهراب وقتی از «هیچ» یا «پشت هیچستان» یاد می‌کند، نوعی ساحت قدسی هستی یا فراتر رفتن از تکثر و تنوع ادامه…

۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۸

پروتستانتیسم و فمنیسم؛ نقش نواندیشی دینی در بسط برابری‌خواهی زنان

رضا علیجانی

 رفرم دینی و پروتستانتیسم نقش مهمی در ظهور مدرنیته داشته است تا آنجا که برخی صاحب نظران برآمد مدرنیته و پیدایش جهان مدرن را بر دو پایه مهم عصر روشنگری و بسط انسان گرایی و عقلانیت از یکسو و رشد  و گسترش رفرم دینی از سوی دیگر دانسته ادامه…

۳۰ فروردین ۱۳۹۸

گناهکار یا قربانی؟ آمرزش یا عقاب؟

سیدعلی‌اصغر غروی

چکیده: بر کسی که به اضطرار و درماندگی و زیر فشار و اجبار و تهدید، مرتکب گناهی شود، عذابی نیست، نه مورد مؤاخذۀ الهی است و نه مورد مؤاخذۀ قانون. اما جامعه و حاکمیت، مسؤولیت خود را در قبال این اشخاص آسیب‌دیده دارند و همین آثار سوئی که از ادامه…

۲۵ فروردین ۱۳۹۸

ریشه‌های نوافلاطونی تصوف

نویسنده: کاموران گودلک | ترجمه: احسان ابراهیمی

مقدمه مترجم: قصدم برای نوشتن شرحی نوافلاطونی بود بر غزل معروف حافظ با مطلع: در ازل پرتوی حسنت ز تجلی دم زد / عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد برای نگارش چنان شرحی، لازم بود مکرر به دیدگاه‌های فلوطین و نوافلاطونی ارجاع و اذکار داده شود؛ ادامه…

۱۷ فروردین ۱۳۹۸

من در چارچوب نهاد امامت کار می‌کنم

گفت‌وگو با کریم آقاخان

زیتون-کریم آقاخان یا آقا خان چهارم، چهل‌ونهمین امام شیعیان اسماعیلی (شعبه نزاریه) است که پیروان آن بالغ بر ۱۵ میلیون نفر برآورد می‌شود و در حدود ۱۰٪ درصد از مجموع شیعیان جهان را تشکیل می‌دهند. متن پیش‌رو مصاحبه‌ی سردبیر مجله‌ی فرانسوی لاکوهورت، هانری ویل،  با امامِ فعلی شیعیان ادامه…

۰۶ فروردین ۱۳۹۸

«گناه» از منظر حافظ و نیچه

سروش دباغ

۱. سالهاست که با دیوان حافظ مأنوسم؛ هم از او می‌خوانم و هم درباره او. آثار عموم حافظ‌ پژوهان برجسته فارسی زبان را از نظر گذرانده‌ام. همچنین چند صباحی است به شرح فلسفه نیچه با محوریت اثر  تبارشناسی اخلاق که شاید مهمترین اثر نیچه باشد همت گمارده‌ام. این ادامه…

۲۸ اسفند ۱۳۹۷

راه رهایی از «خشم»؛ از منظر یک فقیه سنتی و یک نواندیش دینی

سیدهادی طباطبایی

ایده‌هایی که آیت‌الله خمینی برای درمانِ خشم ارائه می‌دهد، غالباً به جنبه ظاهری توجه دارد. گویی اگر غیظ و غضب را در ظاهر فرو خوری و دم بر نیاوری، درمان خشم نیز حاصل آمده و تربیت اخلاقی به سرانجام رسیده است. در ایده‌ی دباغ اما با تغییر نگرش و عاملِ ذهنی، اساساً می‌توان فرد را از موضع قربانی شدن رها ساخته و اسباب خشم را از میان برداشت. در این حال دیگر نه خشمی در ظاهر بروز خواهد یافت و نه حزنی درونی به‌وقوع خواهد پیوست.

۲۵ اسفند ۱۳۹۷

مسلمانی و عدالت؛ به بهانه‌ی گفتگوی پرگاری عبدالکریم سروش

محمد راسخ

تلویزیون بیبیسی فارسی گفتگویی را میان دو مناظرهکننده اوایل دوران انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ ترتیب داد که در قسمت دوم استاد عبدالکریم سروش برای اظهار نظر در باب نظام سیاسی و قانون به سؤال کشیده شد. مایلم، با توجه به موضعگیری ایشان، سخنی کوتاه در باب موضع ما مسلمانان ادامه…

۲۳ اسفند ۱۳۹۷

خمینی و شاه را در ماه و چاه نبینیم

پاسخی به منتقدان

زیتون-«در گرماگرم انقلاب عده‌ای چنان مفتون آقای خمینی شده بودند که او را در ماه می‌دیدند و اکنون عده‌ای دچار توهمی ‌شده‌اند که می‌خواهند او را در چاه ببیند، در حالی که خمینی و شاه را نه در چاه‌ و ماه، بلکه باید روی زمین ببینیم. نه بر ادامه…

۲۳ اسفند ۱۳۹۷

در غرب خبری نیست

سروش دباغ

آخرین مبحثی که مدنظر قرار داده‌ام، غرب‌شناسی سهراب و بررسی تصویری است که او از مغرب زمین در مکتوبات خود به دست می‌دهد.[۱] این موضوع را نمی توان چندان در اشعار او سراغ گرفت و بیشتر در نوشته‌های سهراب بروز و ظهور پیدا کرده است. نامه‌هایی که در ادامه…

۲۰ اسفند ۱۳۹۷

پرتره‌ی دختران خیابان انقلاب و بازگشت به سیاست

ابوالفضل مظلوم‌زاده

پدیده‌ی دختران خیابان انقلاب و واکنش قهرآمیز حکومت، در یک مبارزه‌ی دیالکتیکی، در دو جهت متفاوت بود: یکی، ارتقای آزادی‌های فردی به وسیله‌ی «خود»، و دومی، تلاش دیگری ـ‌حکومت و لایه‌های اجتماعی وابسته‌ـ برای خلل در این وضعیت و نازل‌کردن موقعیت زنان در جایگاهی فرودست‌تر در جامعه. برحسب ادامه…

۱۹ اسفند ۱۳۹۷

ونزوئلا؛ کودتا یا شکست یک نظام ایدئولوژیک

مهدی نوربخش

گروهی در کشور ما بر این باور شده اند که دولت امریکا و مخالفین دولت مادرو در حال شکل دادن به‌یک کودتا در ونزوئلا هستند. حمایت دولت ترامپ از مخالفین مادرو بیشتر به سرشتن این فکر و رشد این باور کمک کرده است. این باور همچنین باور غالب ادامه…

۱۷ اسفند ۱۳۹۷

در چهلمین سالِ یک انقلاب بهمنی، شاه یا خمینی؟

عبدالکریم سروش

زیتون– در روزهای اخیر، سخنرانی عبدالکریم سروش در منلوپارک کالیفرنیا، واکنش‌ها و انتقادهای بسیاری را برانگیخته که ناظر به بخش‌هایی از این سخنرانی بود. متن پیش‌ رو، خلاصه‌ای از این سخنرانی است که از سوی عبدالکریم سروش برای انتشار در زیتون ارسال شده؛ با این تاکید که بخش‌های ادامه…